De teller staat op 107!

Over blauw-groen erfgoed, beken en poelen

Gilzer Wouwerbeek

Het was geen verstandige beslissing. Onderzoek gaan doen in de Gilzer Wouwerbeek *) ter hoogte van Klein Heike, nadat de regen al enkele dagen met bakken uit de hemel gekomen is. De beek staat ongekend hoog en het water stroomt woest. Toch verrast ons de vangst. Als we in de buurt van een stuw ons net boven water halen, blikkeren meerdere kleine visjes zilverkleurig in de bleke zon: stekelbaarsjes. Driedoornig denken we, maar ze zijn nog klein. Een goed teken dat we ze hier in de Wouwerbeek aantreffen. Eigenlijk staat voor dit jaar onderzoek naar de modderkruiper op het programma, maar die moet wachten tot volgend jaar.
De Gilzer Wouwerbeek prijkt op de NLGR-lijst van ons gemeentelijk blauw-groen erfgoed. Bomen, lanen, houtwallen, zandpaden, beken, poelen, het is een lijst in opbouw. We willen er alle belangrijke natuurwaarden van onze gemeente in opnemen. Of de laan met Amerikaanse eiken langs de Tilburgsebaan op de lijst staat? Jazeker. Die laan behoort zelfs tot de groene hoofdstructuur van de gemeente. Deze column gaat echter over poelen, natuurlijk ontstaan, of gegraven.

Warempel, het is een doolhof

Onze speurtocht naar poelen, begint op de computer. Turend op de luchtfoto’s ontdekken we meerdere poelen in de gemeente. We maken in eerste instantie geen onderscheid tussen openbaar en particulier terrein. ‘Wat is dat nu?’ Vaak wordt onze aandacht getrokken door opmerkelijke elementen, vooral in particuliere tuinen. Blijkt een vierkant, als we inzoomen, een prachtig geknipte doolhof te zijn of een in s-vorm geplante en gesnoeide haag.
Poelen met strakke vormen vertrouwen we niet. Dat zijn vast met vijverfolie aangelegde vijvers. Alle met folie aangelegde vijvers vallen trouwens af. De meeste poelen in de openbare ruimte maar ook die van Staatsbosbeheer, kennen we wel. We tellen momenteel al 107, ogenschijnlijk natuurlijke poelen. Die willen we nu nader in beeld brengen, coördinaten vastleggen, foto’s maken en in het archief opnemen als waardevol blauwgroen erfgoed.
Poelen zijn blauwgroene magneten. Ze trekken zowel dieren als planten aan. Kenmerk van een poel is dat het stilstaand water is. Het grondwater moet niet te diep zitten; liefst minder dan twee meter. Kwelwater, grondwater dat onder druk naar boven komt, vult dan de poel. Dat grondwater kan een ondergrondse waterstroom zijn, die van hoger naar lager gelegen gebied stroomt. In het verleden koesterden boeren hun poelen in het weiland. Alleen daar kon immers het vee aan drinkwater komen. Dat argument speelt nu niet meer. Het merendeel van deze weide- en akkerpoelen is verdwenen. Geen wonder dat we de poel langs ommetje Kleine Heike koesteren. We willen de kwaliteit van deze poel graag verbeteren door hem deels ‘schoon’ te maken en een kwartslag te draaien. Naast weide- en akkerpoelen hebben we ook brandkuilen, maar ook die zijn haast allemaal verdwenen. Gelukkig is de wadi in opkomst.
Het biotoop van een poel die water houdt, is totaal anders dan het biotoop van een poel die op gezette tijden droog valt. Een hoger liggende poel kan zijn voortbestaan te danken hebben aan een onderliggende, komvormige plaat leem.

Waardevolle natuur

De in het oog springende diersoorten van een poel zijn de amfibieën: kikkers, padden en salamanders. Ze hebben een waterdoorlatende huid en drogen dus uit als ze niet op tijd in bad gaan. Het water hebben ze ook nodig om zich voort te planten. In het voorjaar troffen we een tamelijk jonge poel aan die zwart zag van de dikkopjes. Rond de poelen moet struweel staan, waarin de dieren kunnen schuilen. Amfibieën hebben dus zowel land als water nodig om te overleven.
Het zijn altijd de grotere dier- en plantensoorten die in het oog springen. Maar als het om biodiversiteit gaat, gaat het juist om de kleine soorten. Het kleine grut van algen, watervlooien en insectenlarven tot vliegjes, torretjes en wormpjes. Het vernietigen van de kleine soorten leidt tot het vernietigen van de grote soorten. Daar zijn we nog steeds mee bezig.
Oproep: Beste agrariër, hebt u een natte hoek, die ideaal is voor de aanleg van een poel,  neem dan contact op met gebiedscoördinator Guust van der Steen of met de NLGR.

*) We spreken van de Gilzer Wouwerbeek, maar op de kaart staat: Voortjese Lei. Dat de Wouwerbeek onderweg een paar keer van naam verandert, heeft te maken met de aanpassingen van de waterloop tijdens de ruilverkaveling. Deze ruilverkaveling heeft een enorme invloed gehad op ons landschap.