Column Will van Riel

De Rijenbreuk 1

Geplaatst op: zaterdag 20 mei 2017


Over het balanceren op een ondergronds breukvlak

Steenfabrieken

We gaan eerst een paar miljoen jaren terug in de tijd. Bij Breda begon de Noordzee en die bedekte half Nederland. Er heersten grote temperatuurschommelingen. Regelmatig lag alles onder een dikke laag ijs, maar tussendoor was het hier subtropisch warm. Tussendoor? Zeg maar met tussenposes van zo’n 40.000 jaar. Twee grote rivieren, we noemden ze later Maas en Rijn, spuugden hun zand de zee in. Zo ontstond een grote, laag gelegen delta: Nederland. Allerlei rivierarmen doorsneden het opgestuwde zand. Hier en daar kregen grassen, struiken en bomen voet aan de grond. Er ontwikkelden zich bossen. In dode rivierarmen kwam het water tot stilstand. Zand, klei, leem en grind kregen de tijd om naar de bodem te zinken.
Vele jaren later werden klei en leem de grondstoffen voor de inmiddels verdwenen steenfabrieken in Gilze en Rijen. Nog later zal het leem sportverenigingen in Gilze en in Rijen de nodige kopzorgen aangaande de waterhuishouding geven. Eerst nog even terug in de tijd.

Voorbij de IJstijd

De temperatuur daalde. Nederland werd koud en windering. De mammoet, die hier rondbanjerde, veranderde in een steppendier. Twee keer schoof een Scandinavische gletsjer tot in midden Nederland. In wat later Gilze en Rijen werd, groeiden hazelaar, wilg en eik. De mammoeten die zich onvoldoende konden aanpassen, vielen uiteindelijk ten prooi aan grote groepen hyena’s. Toen verdween het ijs. Een gure westenwind nam constant grote hoeveelheden zand mee en blies ze tot duinen. Zwaarder materiaal bleef liggen. ‘Gilze en Rijen’ verdween geheel onder een dikke laag denkzand.
Mensen lieten zich hier nog niet zien. Ze waren al wel in aantocht. Dat gebeurde zo’n 11.000 jaar geleden. Het laatste geologisch tijdperk, het holoceen, is dan aangebroken. In die 11.000 jaren zal de mens de hele wereld op z’n kop zetten.
Maar eerst nog even terug in de tijd.

De Rijenbreuk

We zaten nog in het Pleistoceen. De aardkorst stond onder druk. Haast onmerkbaar kwam de bodem in beweging. Ten oosten van waar nu Gilze en Rijen zich bevindt, zakte een grote plaat tergend langzaam met nog geen duizendste millimeter per jaar langzaam weg. Na zo’n 700.000 jaar lag die plaat uiteindelijk toch pakweg 4 meter lager (zie tekening). Het wegzakkend deel (slenk) zorgde ervoor dat het naastliggend deel werd opgetild (horst). De twee van noord naar zuid lopende breukvlakken ten oosten van Gilze en Rijen worden Rijenbreuk-west en Rijenbreuk-oost genoemd. Het verzakte deel heet de Roerdalslenk.
De breukvlakken hebben meer van een visgraat weg dan van een strakke breuklijn. ‘Bij grondwerkzaamheden moet dan ook altijd rekening gehouden worden met de loop van de breuk en haar zijtakken. Een klein voorbeeld zijn de dubbele rij essenbomen op het Raadhuisplein. Deze bomen staan precies op een zijtak van de Rijenbreuk, waardoor ze niet snel van droogte te lijden zullen hebben.’ (1)

Zie je bovengronds nog iets van bijvoorbeeld de Rijenbreuk-west? Nee! Ondergronds ziet de oostkant van onze gemeente er echter nog altijd een beetje anders uit dan de westkant. Aan de westkant vind je een zandplateau met klei en leem. De oostkant, het verzakte deel, stond vaak onder water met dank aan de rivier de Donge en haar zijbeken (de Leijstromen). In dit moerassige deel vormden afgestorven planten een veenlaag. De naam Broek (Rijens Broek) verwijst nog wel naar een drassige omgeving waar de Donge vaak voor wateroverlast zorgde. Noordwaarts botst de Donge op een zandrug  en slaat daarom linksaf. Mensen hebben later, dwars door dit gebied, het Wilhelminakanaal gegraven. De loop van de Donge werd daarvoor een stukje aangepast en duikt nu onder het kanaal door om via een in het verleden zelf gevonden doorgang door Dongen noordwaarts haar weg naar ’s Gravenmoer en Geertruidenberg te vervolgen. 

De Rijenbreuk-west loopt zo ongeveer waar nu de Hannie Schaftlaan ligt en scheert langs de oostkant van Gilze.

Bronnen: ‘De Mulder’ (1), SRE-milieudienst (2),  www.geologievannederland (3),‘Grondboor & Hamer’ (4) en Relatieve Hoogtekaart Gilze en Rijen (5)

Keer terug